Retencja a zapobieganie skutkom suszy i powodzi

Projekt FENX.02.04.4 musi pokazywać, jak planowane działania wpłyną na retencję, odpływ, warunki wodne oraz odporność terenu na suszę i wezbrania. Wnioskodawca musi odpowiedzieć na pięć pytań:

Jaki problem wodny występuje na obszarze projektu?
Co powoduje ten problem?
Jakie działanie zostanie przygotowane?
Jak działanie zmieni przepływ, poziom wody, retencję albo zasięg oddziaływania?
Jak efekt zostanie pokazany i sprawdzony?

Jak opisać problem suszy?

Opis problemu suszy musi wskazywać lokalny mechanizm przesuszenia. Wnioskodawca opisuje, skąd wynika deficyt wody na analizowanym obszarze i jaki element układu wodnego wymaga zmiany.

Problem może wynikać na przykład z pogłębienia albo wyprostowania koryta, odcięcia cieku od doliny, działania rowów odwadniających, utraty mokradeł lub starorzeczy, szybkiego odpływu po opadach, braku elementów spowalniających przepływ albo obniżenia poziomu wód gruntowych.

Przykładowy zapis:

Na obszarze projektu woda po opadach jest szybko odprowadzana systemem rowów i uregulowanym korytem cieku. Skutkiem jest ograniczone zasilanie obniżeń dolinowych oraz przesuszenie terenów zależnych od wód. Projekt zakłada przygotowanie działań spowalniających odpływ i odtwarzających okresowe zasilanie doliny.

Taki opis łączy problem, mechanizm hydrologiczny i planowane działanie. Ułatwia przygotowanie map, wariantów koncepcji, opisu efektu i programu monitoringu.

Jak opisać problem wezbrań i podtopień?

Opis problemu wezbrań i podtopień musi wskazywać, gdzie pojawia się nadmiar wody, co powoduje spiętrzenie albo szybki odpływ oraz jaki obszar może zostać objęty oddziaływaniem projektu.

Wnioskodawca opisuje, czy problem dotyczy szybkiej koncentracji odpływu po opadach, lokalnych podtopień, spiętrzeń przy przepustach albo mostach, ograniczonej przepustowości koryta, odcięcia naturalnych terenów zalewowych albo koncentracji przepływu w rowach lub uregulowanym cieku.

Przykładowy zapis:

W czasie intensywnych opadów woda szybko koncentruje się w korycie i systemie rowów. W miejscach ograniczonego przepływu występują lokalne podtopienia. Projekt zakłada przygotowanie działań zwiększających zdolność doliny do okresowego przyjmowania wody oraz spowalniających odpływ.

Taki opis pozwala powiązać projekt z późniejszą analizą hydrauliczną, mapami zasięgu oddziaływania oraz harmonogramem zgód i pozwoleń.

Jak wskazać typ retencji?

Koncepcja musi wskazywać, jaki typ retencji zostanie wzmocniony. Typ retencji zależy od charakteru obszaru i planowanego działania.

Retencja korytowa dotyczy zatrzymania wody w korycie cieku albo rowu. Może wynikać ze zwiększenia zróżnicowania koryta, zmiany warunków przepływu, spowolnienia odpływu albo odtworzenia elementów hydromorfologicznych.

Retencja dolinowa dotyczy zatrzymania wody w dolinie rzecznej, na terenach zalewowych, w obniżeniach terenowych, starorzeczach albo lokalnych zagłębieniach. Ten typ retencji ma znaczenie przy działaniach związanych z przywracaniem łączności cieku z doliną.

Retencja mokradłowa dotyczy utrzymania lub odtworzenia uwodnienia mokradeł, torfowisk i terenów podmokłych. Ten typ retencji wymaga równoległego opisu technicznego i przyrodniczego.

Retencja krajobrazowa dotyczy zdolności całego obszaru do zatrzymywania wody. Obejmuje cieki, rowy, doliny, gleby, obniżenia terenowe, roślinność i obszary podmokłe.

W opisie trzeba wskazać główny typ retencji oraz sposób pokazania efektu na mapie, w analizie technicznej albo w monitoringu.

Jak powiązać działanie z efektem?

Każde działanie musi mieć przypisany mechanizm hydrologiczny. Opis działań musi wskazywać, jak dane działanie zmieni funkcjonowanie wody w terenie.

Schemat opisu może wyglądać następująco:

Problem: szybki odpływ z doliny.

Mechanizm: woda jest odprowadzana rowami i uregulowanym korytem.

Działanie: projekt przygotuje koncepcję spowolnienia odpływu i odtworzenia okresowego zasilania obniżeń terenowych.

Efekt: projekt zwiększy retencję dolinową i poprawi uwodnienie obszarów zależnych od wód.

Pomiar: efekt zostanie pokazany przez mapę zasięgu oddziaływania, szacunek powierzchni obszaru zasilanego wodą, monitoring poziomów wody i dokumentację fotograficzną.

Taki sposób opisu pozwala zachować spójność między diagnozą, działaniami, mapami, kosztami i monitoringiem.

Jak pokazać efekt retencyjny?

Efekt retencyjny można pokazać liczbowo, przestrzennie albo opisowo. Zakres zależy od skali projektu, dostępnych danych i poziomu szczegółowości koncepcji. W opisie dobrze jest wskazać powierzchnię obszaru objętego oddziaływaniem, długość odcinka cieku objętego działaniami, szacunkową objętość retencji, zasięg okresowego zalewu, zmianę poziomu wody, zmianę prędkości przepływu, miejsca spowolnienia odpływu, mapę obszarów okresowo zasilanych wodą oraz porównanie stanu obecnego z wariantem koncepcyjnym.

Przykładowy zapis:

Efektem projektu będzie zwiększenie retencji dolinowej przez odtworzenie okresowego zasilania obniżenia terenowego położonego przy cieku. Zasięg oddziaływania zostanie określony na podstawie analizy hydraulicznej i przedstawiony na mapie. Koncepcja wskaże powierzchnię obszaru okresowo zasilanego wodą oraz szacunkową objętość retencji.

Taki opis można wykorzystać w koncepcji, Planie realizacji przedsięwzięcia, opisie działań, harmonogramie i uzasadnieniu kosztów.

Jak modelowanie wspiera opis retencji?

Modelowanie pozwala przełożyć założenie projektu na mapy, liczby i warianty. Dzięki temu łatwo jest zobrazować, jak planowane działania zmienią przepływ, poziomy wody, zasięg oddziaływania i pojemność retencyjną.

Modelowanie pomoże określić, gdzie pojawi się woda po realizacji działania, jaki będzie zasięg oddziaływania, czy zmieni się poziom wody, czy zmienią się prędkości przepływu, czy zwiększy się okresowe zasilanie doliny albo mokradła, który wariant daje większy efekt retencyjny oraz czy działanie wpływa na warunki powodziowe.

Ten zakres został szerzej omówiony w tekście Modelowanie stosunków wodnych w renaturyzacji.

Jak zaplanować monitoring efektu?

Opis retencji musi zawierać sposób sprawdzenia efektu. Monitoring może obejmować elementy techniczne, hydromorfologiczne i przyrodnicze.

Monitoring techniczny może obejmować poziomy wody, zasięg okresowego zalewu, przekroje koryta, zmiany geometrii koryta, dokumentację fotograficzną, funkcjonowanie połączeń cieku z doliną, czas utrzymywania się wody w obniżeniach terenowych oraz zmiany warunków przepływu.

Monitoring przyrodniczy powinien obejmować siedliska, gatunki, roślinność, biocenozy i obszary zależne od wód. Ten zakres powinien przygotować przyrodnik, ekolog albo ekohydrolog.

Opis monitoringu musi odpowiadać na cztery pytania:

Co zostanie zbadane?
Gdzie zostanie zbadane?
Kiedy zostanie zbadane?
Kto odpowiada za wykonanie badań?

Nie popełniaj tych błędów w opisie retencji

Opis retencji musi być konkretny i powiązany z lokalizacją. Poinżej prezentujemy przykłady najczestszych błędów:

Opis retencji pomija lokalizację.
Opis działań pomija mechanizm hydrologiczny.
Działania są oderwane od diagnozy.
Mapa zasięgu oddziaływania jest pominięta.
Wpływ na warunki powodziowe jest pominięty.
Podział na część techniczną i przyrodniczą jest pominięty.
Sposób sprawdzenia efektu jest pominięty.
Prace utrzymaniowe są opisane jako renaturyzacja.

Lepszym rozwiązaniem jest opis oparty na ciągu: problem, mechanizm, działanie, efekt i monitoring.

Co daje dobry opis retencji?

Dobry opis retencji pokazuje konkretny mechanizm działania projektu. Wnioskodawca wskazuje, gdzie woda będzie zatrzymywana, jaki proces zostanie odtworzony, jaki obszar obejmie oddziaływanie i jak efekt zostanie sprawdzony.

Taki opis wzmacnia koncepcję renaturyzacji. Pomaga zaplanować późniejsze zgody, dokumentację techniczną, monitoring i rozmowy z interesariuszami.

Poradnik FENX.02.04.4 dla samorządów i NGO

Oto linki do wszystkich części poradnika:

HydroBIM specjalizuje się w hydrotechnice dla infrastruktury liniowej – od obliczeń hydrologiczno-hydraulicznych po kompleksową dokumentację projektową. Zespół zdobywał doświadczenie przy największych inwestycjach w Polsce, w tym przy Programie Ochrony Przeciwpowodziowej Górnej Wisły i Odry oraz projektach kolejowych CPK. Zapraszamy do kontaktu.