Jak przygotować koncepcję renaturyzacji do wniosku FENX.02.04.4?

Koncepcja renaturyzacji porządkuje projekt przed złożeniem wniosku o dofinansowanie. Łączy lokalny problem, wymagania naboru, mapy, analizę techniczną, część przyrodniczą, monitoring, koszty oraz harmonogram zgód i pozwoleń.

Dla samorządu albo organizacji ekologicznej koncepcja pełni funkcję roboczego planu działania. Pokazuje, czego dotyczy projekt, jakie działania zostaną przygotowane, kto odpowiada za poszczególne części oraz jak etap przygotowawczy doprowadzi do późniejszej realizacji w terenie.

Dokumentacja naboru FENX.02.04.4 wymaga między innymi Planu realizacji przedsięwzięcia, map lokalizacji działań, uzasadnienia kosztów, harmonogramu realizacji oraz harmonogramu dostarczania zgód i pozwoleń. Dobrze przygotowana koncepcja ułatwia opracowanie tych elementów i utrzymuje spójność całego wniosku.

Od czego zacząć koncepcję?

Pierwszym krokiem jest opis lokalizacji. Wnioskodawca powinien wskazać nazwę cieku, jeziora, mokradła albo doliny rzecznej, miejscowość, obręb, numery działek, właścicieli lub zarządców terenu oraz orientacyjną długość odcinka albo powierzchnię obszaru.

Opis lokalizacji powinien być powiązany z mapą. Mapa powinna pokazywać miejsce planowanych działań, granice analizowanego obszaru, przebieg cieku, działki oraz elementy istotne dla projektu, takie jak przepusty, progi, rowy, tereny zalewowe, mokradła, obszary chronione albo miejsca podtopień.

Drugim krokiem jest opis problemu. Samorząd powinien zebrać informacje o przyspieszonym odpływie, przesuszeniu doliny, erozji, przekształconym korycie, barierach migracyjnych, niedrożnych przepustach, utracie mokradeł, odcięciu terenów zalewowych albo spadku naturalnej retencji.

Opis problemu powinien wynikać z danych i obserwacji. Przydatne są zdjęcia terenowe, dokumentacja wcześniejszych prac, informacje od mieszkańców, dane o podtopieniach, archiwalne mapy, opracowania planistyczne oraz materiały zarządcy wód.

Jak powiązać projekt z PGW albo KPRWP?

Koncepcja powinna wskazywać jednolitą część wód powierzchniowych, której dotyczy projekt. W praktyce oznacza to podanie nazwy albo kodu JCWP oraz opisanie jej znaczenia dla planowanych działań.

Plan realizacji przedsięwzięcia wymaga wykazania zgodności projektu z planami gospodarowania wodami albo Krajowym programem renaturyzacji wód powierzchniowych. Wnioskodawca powinien wskazać, jakie działania renaturyzacyjne wynikają z tych dokumentów i jak projekt odpowiada na lokalny problem.

Ten fragment koncepcji powinien prowadzić czytelnika prostą ścieżką: lokalizacja, JCWP, dokument planistyczny, wskazane działania, zakres projektu, spodziewany efekt. Dzięki temu opis projektu zyskuje podstawę formalną i techniczną.

Jak opisać mechanizm renaturyzacji?

Koncepcja powinna wyjaśniać, jak planowane działania poprawią funkcjonowanie cieku, mokradła, jeziora albo doliny. Sam opis robót terenowych daje za mało informacji. Projekt powinien wskazywać procesy, które zostaną odtworzone albo wzmocnione.

W przypadku cieków wodnych znaczenie mają między innymi przepływy, poziomy wody, kształt koryta, szorstkość hydrauliczna, erozja, sedymentacja, transport rumowiska, retencja korytowa oraz łączność cieku z doliną.

W przypadku mokradeł i terenów zalewowych znaczenie mają warunki zasilania wodą, czas zatrzymania wody, odpływ, poziom wód gruntowych oraz powiązania z ciekami i rowami.

Publikacja Dobre praktyki utrzymania rzek wskazuje, że rzeka jest dynamicznym geoekosystemem. Jej koryto, brzegi, transport rumowiska i siedliska zmieniają się w czasie. Działania dotyczące rzek powinny korzystać z tej dynamiki oraz wzmacniać potencjał retencyjny koryta i doliny.

Jaką rolę pełni część techniczna koncepcji?

Część techniczna koncepcji opisuje warunki hydrologiczne, hydrauliczne i hydromorfologiczne. Pokazuje, jak woda przepływa przez teren, gdzie występują ograniczenia, gdzie następuje przyspieszenie odpływu, gdzie pojawia się potencjał retencji oraz które działania wpływają na warunki przepływu.

W tym zakresie HydroBIM przygotowuje moduł techniczny koncepcji. Obejmuje on analizę hydrologiczną i hydrauliczną, mapy, warianty techniczne, ocenę zasięgu oddziaływania, szacunek efektu retencyjnego oraz wkład do Planu realizacji przedsięwzięcia.

Modelowanie hydrologiczne i hydrauliczne pomaga porównać warianty działań, ocenić poziomy wody, sprawdzić wpływ na warunki powodziowe, wskazać obszary retencji oraz przygotować mapy wynikowe.

Część techniczna powinna odpowiadać na trzy pytania:

jak działa układ wodny obecnie,
co zmieni projekt,
jaki efekt zamierzamy uzyskać

Jaką rolę pełni część przyrodnicza?

Projekt renaturyzacyjny wymaga części przyrodniczej. Ten zakres powinien przygotować przyrodnik, ekolog albo ekohydrolog, zależnie od charakteru lokalizacji.

Część przyrodnicza obejmuje rozpoznanie siedlisk, gatunków, obszarów chronionych, celów ochrony oraz wpływu działań na ekosystemy wodne i od wód zależne. Dotyczy także monitoringu przyrodniczego oraz materiałów potrzebnych do kontaktu z organami ochrony przyrody.

Plan realizacji przedsięwzięcia wymaga odniesienia do obszarów przyrodniczych objętych ochroną prawną. Jeżeli projekt dotyczy obszaru Natura 2000, parku narodowego, parku krajobrazowego, rezerwatu albo innej formy ochrony przyrody, część przyrodnicza powinna powstać równolegle z częścią techniczną.

Podział odpowiedzialności powinien być jasny. HydroBIM przygotowuje moduł hydrologiczno-hydrauliczny i hydromorfologiczny. Specjalista przyrodniczy przygotowuje rozpoznanie siedlisk, gatunków, obszarów chronionych i monitoring przyrodniczy. Wnioskodawca koordynuje dokumenty, budżet, załączniki i złożenie wniosku.

Co powinno znaleźć się w opisie działań?

Działania renaturyzacyjne powinny wynikać z diagnozy. Każde działanie powinno mieć lokalizację, cel, mechanizm, spodziewany efekt, wymagane uzgodnienia oraz sposób oceny rezultatów.

Opis działań powinien wskazywać, czy projekt dotyczy przywrócenia ciągłości ekologicznej, poprawy hydromorfologii koryta, odtworzenia łączności cieku z doliną, zwiększenia retencji dolinowej albo mokradłowej, modyfikacji systemów odwadniających, odtworzenia terenów zalewowych albo wzmocnienia naturalnych procesów rzecznych.

Przy większych projektach warto przygotować warianty koncepcji. Warianty pomagają porównać skalę działań, koszty, ryzyka, efekt retencyjny, wpływ na przepływy oraz zakres dalszych zgód. Wariantowanie ma szczególne znaczenie przy działaniach obejmujących koryto, przepusty, progi, jazy, obwałowania albo tereny zalewowe.

Jakie mapy przygotować?

Koncepcja powinna zawierać zestaw map zgodny z opisem projektu. Podstawą jest mapa lokalizacji działań. W wielu projektach potrzebne będą także mapa zasięgu projektu, mapa działek i zarządców, mapa JCWP, mapa obszarów chronionych, mapa wariantów działań oraz mapa punktów monitoringu.

Jeżeli projekt obejmuje analizę hydrauliczną albo modelowanie, koncepcja powinna zawierać także mapy zasięgu oddziaływania, zasięgu retencji albo przewidywanych zmian poziomu wody.

Mapy powinny być spójne z zakresem rzeczowym, harmonogramem i budżetem. Ten sam odcinek, obszar i zestaw działań powinny pojawiać się w opisie, załącznikach, kosztach i harmonogramie.

Jak zaplanować monitoring?

Zadaniem monitoringu jest sprawdzenie, czy projekt osiągnął zakładany efekt. Dokumentacja naboru wymaga monitoringu przyrodniczego albo hydromorfologicznego przed realizacją oraz po zakończeniu działań.

Monitoring hydromorfologiczny obejmuje między innymi przekroje, profile podłużne, dokumentację fotograficzną, punkty pomiarowe, zmiany geometrii koryta, zasięg oddziaływania i warunki przepływu. Ten zakres jest powiązany z częścią techniczną koncepcji.

Monitoring przyrodniczy obejmuje siedliska, gatunki i biocenozy. Zakres badań powinien wynikać z charakteru projektu, lokalizacji oraz celów ochrony przyrody.

Koncepcja powinna wskazywać, co zostanie zbadane, kiedy powstanie pomiar stanu wyjściowego, jakie wskaźniki zostaną zastosowane, gdzie znajdą się punkty pomiarowe oraz kto odpowiada za wykonanie badań.

Jak opisać harmonogram zgód i pozwoleń?

Harmonogram zgód i pozwoleń porządkuje dalszą ścieżkę projektu. Powinien wskazywać, jakie decyzje, opinie, uzgodnienia i dokumentacje będą potrzebne po rozpoczęciu projektu.

W harmonogramie należy ująć koncepcję, analizy techniczne, rozpoznanie przyrodnicze, uzgodnienia właścicielskie, decyzje środowiskowe, zgody wodnoprawne, dokumentację techniczną, zamówienia, realizację działań i monitoring.

Harmonogram powinien pokazywać kolejność działań oraz odpowiedzialność za ich wykonanie. Wniosek zyskuje wtedy spójny plan dojścia od etapu przygotowawczego do realizacji terenowej.

Minimalny zakres koncepcji renaturyzacji

Koncepcja przygotowana na potrzeby wniosku FENX.02.04.4 powinna zawierać:

lokalizację i zasięg projektu,
wskazanie JCWP,
powiązanie z PGW albo KPRWP,
opis problemu,
część techniczną,
część przyrodniczą,
zakres działań renaturyzacyjnych,
mapy,
opis efektu retencyjnego i wpływu na przepływy,
program monitoringu,
harmonogram zgód i pozwoleń,
szacunkowe koszty,
podział ról między wnioskodawcę, wykonawcę technicznego i specjalistę przyrodniczego.

Co daje dobrze przygotowana koncepcja renaturyzacji?

Koncepcja renaturyzacji jest podstawowym narzędziem porządkującym wniosek FENX.02.04.4. Łączy lokalny problem, wymagania naboru, analizę techniczną, część przyrodniczą, mapy, monitoring, koszty i ścieżkę przyszłej realizacji.

Dobrze przygotowana koncepcja pokazuje, jakie działania zostaną wykonane, jaki efekt mają przynieść oraz jakie zgody, decyzje i dokumenty będą potrzebne w kolejnych etapach. Dzięki temu samorząd albo organizacja ekologiczna zyskują uporządkowaną podstawę do złożenia wniosku i dalszej pracy nad projektem.

HydroBIM wspiera przygotowanie części technicznej koncepcji: analiz hydrologicznych i hydraulicznych, modelowania, map, retencji, warunków przepływu oraz opisu mechanizmu hydromorfologicznego. Część przyrodnicza powinna zostać przygotowana przez właściwego specjalistę przyrodniczego.

Poradnik FENX.02.04.4 dla samorządów i NGO

Oto linki do wszystkich części poradnika:

HydroBIM specjalizuje się w hydrotechnice dla infrastruktury liniowej – od obliczeń hydrologiczno-hydraulicznych po kompleksową dokumentację projektową. Zespół zdobywał doświadczenie przy największych inwestycjach w Polsce, w tym przy Programie Ochrony Przeciwpowodziowej Górnej Wisły i Odry oraz projektach kolejowych CPK. Zapraszamy do kontaktu.