Zbiornik Racibórz Dolny przez większą część roku wygląda jak szeroki fragment doliny Odry. Teren pozostaje suchy i jest normalnie wykorzystywany, czy to rolniczo, czy przez liczne kopalnie kruszywa, a rzeka płynie przez obiekt swoim korytem. Podczas wezbrania zbiornik przejmuje wodę, obniża falę powodziową i zmniejsza ryzyko dla miejscowości położonych poniżej.
To największy zbiornik przeciwpowodziowy w Polsce. Zbiornik Racibórz Dolny ma około 26 km² powierzchni i 185 mln metrów sześciennych pojemności. Jest zlokalizowany w województwie śląskim, na Odrze w woj. śląskim, w rejonie Raciborza oraz sąsiednich gmin. Obiekt wpływa na ochronę terenów województwa śląskiego, opolskiego i dolnośląskiego, w tym Wrocławia.
Warto choć raz zobaczyć zbiornik Racibórz Dolny, bo jest on jest przykładem takiej hydrotechniki, którą najlepiej rozumie się w terenie.
Dlaczego powstał zbiornik Racibórz Dolny?
Impulsem do powstania zbiornika była powódź tysiąclecia w 1997 roku. Powódź pokazała skalę zagrożenia w dorzeczu Odry i ujawniła potrzebę wzmocnienia całego systemu ochrony. Plany budowy zbiornika pod Raciborzem pojawiały się jednak wcześniej. Ostatecznie zbiornik w Raciborzu wybudowano w latach 2013-2020. Powstał jako obiekt, który ma przejmować falę wezbraniową w górnej części systemu Odry. Ma to ograniczyć przepływ poniżej zbiornika i zmniejszyć ryzyko powodziowe na terenach położonych dalej.
Czym jest suchy zbiornik przeciwpowodziowy?
Suchy zbiornik przeciwpowodziowy to obiekt hydrotechniczny przeznaczony do czasowego zatrzymania wody podczas wezbrania rzeki.
Na co dzień jego czasza pozostaje pusta lub tylko częściowo użytkowana przez cieki, tereny zielone, rolne albo drogi techniczne. Zbiornik napełnia się dopiero wtedy, gdy przepływ w rzece przekracza wartości bezpieczne. Woda trafia do czaszy zbiornika, a odpływ poniżej obiektu jest kontrolowany przez budowle hydrotechniczne, takie jak zapory, przelewy, spusty i urządzenia regulacyjne.
Celem suchego zbiornika jest spłaszczenie fali powodziowej. Oznacza to obniżenie maksymalnego przepływu poniżej zbiornika oraz opóźnienie przejścia kulminacji wezbrania. Takie działanie zmniejsza ryzyko zalania terenów położonych niżej, w dolinie rzeki.
Jak przebiegała budowa zbiornika Racibórz Dolny?
Budowa zbiornika była jedną z największych inwestycji przeciwpowodziowych w Polsce po 1997 roku. Inwestycja wymagała przygotowania dużego obszaru, wykonania obwałowania, zapór, szeregu urządzeń hydrotechnicznych, dróg technicznych oraz infrastruktury towarzyszącej. Realizacji inwestycji towarzyszyły decyzje środowiskowe, techniczne, przestrzenne i społeczne.
Budowa zbiornika Racibórz Dolny wymagała również przesiedlenia mieszkańców dwóch wsi. W czaszy znalazły się Nieboczowy i Ligota Tworkowska. Takich historii nie da się, niestety, uniknąć. Ochrona przeciwpowodziowa daje korzyści wielu miejscowościom poniżej zbiornika, ale wymaga konkretnych, często trudnych, decyzji lokalnych. W przypadku Raciborza Dolnego cena społeczna była wysoka. Z podobnym problemem zmaga się teraz gmina Szczurowa.
Oficjalne oddanie do eksploatacji zbiornika Racibórz Dolny nastąpiło w maju 2020 roku.
Jak już wspomnieliśmy, na terenie zbiornika wydobywa się żwir i kruszywo. To, między innymi zaważyło o wyborze tej właśnie lokalizacji. Materiał potrzebny do budowy około 26 km obwałowań pochodził w dużej części z terenu inwestycji.
Co więcej, kopalnie działają nadal. I przyczyniają się do zwiększenia pojemności zbiornika. Obecnie Racibórz Dolny może przyjąć około 185 mln m³ wody. Docelowo pojemność ma wzrosnąć do około 300 mln m³.
Jak działa polder podczas powodzi?
Gdy poziom i przepływ rosną, stopniowo zamyka się kolejne zasuwy budowli przelewowo – spustowej, aby ograniczyć odpływ ze zbiornika. Część fali powodziowej trafia wtedy do zbiornika, poza główne koryto rzeki.
Po przejściu wezbrania woda nie zostaje w polderze na stałe. Jest stopniowo odprowadzana z powrotem do rzeki albo do systemu rowów i kanałów. Tempo odpływu musi być kontrolowane, żeby nie zwiększyć zagrożenia poniżej.
Racibórz Dolny działa w systemie. Powyżej znajduje się Polder Buków, który również przejmuje wodę podczas wezbrań. Polder i zbiornik tworzą układ, który ogranicza ryzyko na kolejnych odcinkach Odry.
Powódź w 2024 r. dowiodła skuteczności zbiornika
15 września 2024 r. o godz. 4.20, gdy na górnej Odrze zaczęło mocno rosnąć wezbranie, zbiornik Racibórz Dolny został uruchomiony i w ciągu kilkudziesięciu godzin przyjął prawie całą falę powodziową, zatrzymując w polderze około 147 mln m³ wody, co stanowiło ok. 80% jego pojemności. Przez kolejne dni (do 29 września) obiekt pracował w trybie piętrzenia powodziowego: stopniowo ograniczał odpływ, „ścinając” szczyt fali i opóźniając jej kulminację poniżej zapory, a następnie kontrolowanie odprowadzał zgromadzoną wodę do koryta Odry, kończąc cykl powodziowy bez przekroczenia bezpiecznych poziomów w dolnym biegu. Dzięki temu, w połączeniu z zapełnionym do 100% polderem Buków (ok. 57 mln m³), system Racibórz–Buków zmagazynował łącznie około 200 mln m³ wody, realnie chroniąc przed zalaniem Racibórz, Kędzierzyn-Koźle, Opole i ograniczając zagrożenie dla Wrocławia i innych miejscowości w dół Odry.
Czy zbiornik Racibórz Dolny można zwiedzać?
Zbiornik Racibórz Dolny można zobaczyć „na żywo”. Pamiętajmy jednak, że nie jest to miejsce rekreacji nad wodą. Przez większość roku zbiornik pozostaje suchy, a jego najciekawsze elementy to zapory, drogi techniczne, czasza i przepusty.
Najlepszym sposobem poznania obiektu jest rower lub spacer po udostępnionych trasach. Po koronie zapory i drogach serwisowych prowadzą odcinki dostępne dla rowerzystów. Część z nich jest utwardzona i nadaje się do wygodnej jazdy.
Dostęp do obiektu może zależeć od bieżącej sytuacji eksploatacyjnej i hydrologicznej. Przed wyjazdem radzimy sprawdzić sprawdzić aktualne komunikaty zarządcy. Zbiornik jest czynnym obiektem przeciwpowodziowym, a bezpieczeństwo i utrzymanie infrastruktury mają pierwszeństwo przed ruchem turystycznym.
A jeśli nie wybierasz się akurat w tamte tereny, to portal gminy Krzyżanowice umożliwia wirtualne zwiedzanie zbiornika Racibórz Dolny. Znajdziesz tam także więcej informacji turystycznych dotyczących samego zbiornika, jak i bardzo ciekawej turystycznie okolicy.
A jeśli interesują Cię ciekawe obiekty hydrotechniczne w Polsce, zajrzyj do sekcji Wakacje z hydrotechniką
