Większość rzek w Polsce nosi ślady intensywnych przekształceń wynikających z działalności człowieka. Regulacje koryt, budowa jazów i zapór, osuszanie dolin rzecznych oraz usuwanie nadrzecznej roślinności przez dziesięciolecia zamieniały naturalne rzeki w kanały odprowadzające wodę jak najszybciej ze zlewni. Rzeki silnie przekształconych korytach tracą zdolność do samooczyszczania. Ekosystem rzeczny ulega degradacji, a organizmy wodne napotykają bariery migracyjne – jazy i progi – które uniemożliwiają im przemieszczanie się wzdłuż koryta rzeki. Wody podziemne obniżają się w sąsiedztwie uregulowanych cieków, a tereny nadrzeczne wysychają.
Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych to odpowiedź na te wyzwania. Przywracanie naturalnych procesów hydromorfologicznych zwiększa retencję korytową, spowalnia odpływ i poprawia jakość wody. Naturalne rzeki filtrują ścieki obszarowe skuteczniej niż oczyszczalni nie zbudujemy w każdej zlewni. Różnorodność biologiczna wraca wraz z siedliskami, w których mogą bytować gatunki roślin i zwierząt zależne od środowiskiem wodnym. Ochrona przyrody i gospodarka wodna idą tu w tym samym kierunku.
Program renaturyzacji cieków wodnych – nabór FEnIKS 02.04.4
29 maja 2026 r. NFOŚiGW ogłosił nabór wniosków nr FENX.02.04-IW.01-001/26 w ramach działania FENX.02.04.4 – Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych. Nabór prowadzony jest w trybie konkursowym. O dofinansowanie mogą ubiegać się jednostki samorządu terytorialnego oraz pozarządowe organizacje ekologiczne.
Budżet naboru wynosi 100 mln zł, a minimalna wartość dofinansowania projektu to 1 mln zł. Maksymalny poziom dofinansowania ze środków EFRR wynosi 79,71% kosztów kwalifikowanych. Wnioski można składać do 30 września 2026 r.
Program realizuje cele ochrony środowiska i gospodarki wodnej wynikające z Ramowej Dyrektywy Wodnej oraz programu renaturyzacji wód powierzchniowych. PGW Wody Polskie i inne instytucje, w tym Lasy Państwowe i regionalne dyrekcje ochrony środowiska, mogą uczestniczyć w projekcie jako partnerzy. Liderem projektu pozostaje JST lub NGO.
Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych – zakres projektów
Program FEnIKS 02.04.4 finansuje przedsięwzięcia dotyczące renaturyzacji przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych. Projekt musi obejmować co najmniej jeden z poniższych zakresów działań.
Pierwszy zakres to przywracanie ciągłości ekologicznej cieków wodnych przez usunięcie lub obejście barier migracyjnych, które blokują migrację organizmów wodnych w korycie rzeki. Drugi zakres to renaturyzacja cieków przez przywracanie naturalnych procesów morfogenetycznych, w tym naturalnej struktury koryta i inicjowanie erozji bocznej. Trzeci zakres obejmuje renaturyzację jezior i sztucznych zbiorników wodnych. Czwarty dotyczy odtwarzania ekosystemów od wód zależnych – mokradeł i dolin rzecznych. Piąty zakres to działania zwiększające retencję i spowalniające odpływ przez przywrócenie łączności cieku z terenami zalewowymi.
Każdy projekt musi zawierać monitoring przyrodniczy i hydromorfologiczny, działania edukacyjne oraz aktywne formy włączenia interesariuszy w przygotowanie i realizację projektu. Program wymaga też, żeby po zakończeniu projektu ograniczyć lub zmodyfikować prace utrzymaniowe – w tym wykaszanie roślinności oraz usuwanie drzew i krzewów z brzegów cieku. Dobry stan wód i stanu ekosystemu mają utrzymywać się dzięki naturalnym procesom, a nie kolejnym interwencjom technicznym.
Dokumentacja techniczna – fundament wniosku o dofinansowanie
Każdy projekt renaturyzacji rzek wymaga solidnej podstawy analitycznej. Komisja oceniająca weryfikuje m.in. zgodność projektu z planami gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, trwałość efektów oraz zasięg oddziaływania na jednolite części wód.
Dokumentacja techniczna i środowiskowa stanowi wydatek kwalifikowalny w ramach naboru. JST lub NGO może ją zlecić podwykonawcy i rozliczyć w budżecie projektu. W tej kategorii mieszczą się analizy hydrologiczne, opracowania hydrauliczne, opinie eksperckie oraz operaty wodnoprawne.
Projekty renaturyzacyjnych cieków wodnych niemal zawsze wymagają uzyskania pozwoleń wodnoprawnych, a te wymagają operatów wodnoprawnych. Operat wodnoprawny to dokument, który decyduje o możliwości realizacji projektu. Jego jakość zależy od jakości modelu hydrologicznego, który opisuje przepływ, prędkość przepływu i zasięg zalewania przed działaniami renaturyzacyjnymi i po ich wykonaniu.
Monitoring hydromorfologiczny jest w naborze obligatoryjny. Wnioskodawca wskazuje metodykę, wskaźniki i punkty pomiarowe już na etapie składania wniosku. Wyniki monitoringu muszą umożliwić rzetelną ocenę efektów poprawy stanu wód w zlewni.
Wkład HydroBIM w projekty renaturyzacji rzek
HydroBIM specjalizuje się w analizach hydrologicznych i modelowaniu hydraulicznym cieków. Nasz zespół tworzą inżynierowie, którzy łączą kompetencje w modelowaniu procesów rzecznych ze znajomością wymagań środowiskowych. Rozumiemy zarówno dynamikę cieku, jak i uwarunkowania ekologiczne, które w projektach renaturyzacyjnych stanowią równorzędną część dokumentacji.
Jakość dokumentacji decyduje o wyborze projektu – kryteria oceny premiują precyzję analiz hydrologicznych i hydraulicznych, a to właśnie nasza specjalność.
W ramach projektów renaturyzacji przekształconych cieków wodnych HydroBIM dostarcza:
- analizy hydrologiczne i hydrauliczne zlewni oraz koryta cieku, opisujące przepływ, prędkość przepływu i zasięg zalewania,
- modelowanie wpływu planowanych działań na stan ekologiczny cieku i poprawę stanu ekosystemu rzecznego,
- dokumentację techniczną jako podstawę wniosku,
- operaty wodnoprawne niezbędne do uzyskania pozwoleń,
- Programy Funkcjonalno-Użytkowe dla zadań związanych z gospodarką wodną.
Działania renaturyzacyjne wymagają uzyskania pozwoleń wodnoprawnych, a te wymagają operatów wodnoprawnych – to specjalność HydroBIM.
Nasze modele opisują zmiany przepływu rzecznego w przekrojach poniżej miejsca interwencji. Pozwala to wykazać zasięg oddziaływania projektu na sąsiednie jednolite części wód – kryterium rankingujące w naborze FEnIKS 02.04.4. Metodologia BIM i GIS, którą stosujemy, skraca czas przygotowania dokumentacji i podnosi jej precyzję.
Partnerstwo w projekcie renaturyzacji przekształconych cieków
Regulamin naboru wprost premiuje projekty partnerskie. Liderem projektu może być JST lub NGO, partnerami mogą być m.in. PGW Wody Polskie, Lasy Państwowe, RDOŚ, parki narodowe oraz inne organizacje ekologiczne.
HydroBIM uczestniczy w projekcie jako podmiot upoważniony do ponoszenia wydatków kwalifikowalnych na podstawie umowy z wnioskodawcą. Taka struktura pozwala JST lub NGO zlecić opracowanie dokumentacji technicznej bezpośrednio do HydroBIM i rozliczyć te koszty w budżecie projektu.
Program wymaga aktywnej partycypacji interesariuszy – wędkarzy, organizacji ekologicznych i społeczności lokalnych. Precyzyjna dokumentacja hydrologiczna dostarcza argumentów, które przekonują zarówno komisję oceniającą, jak i lokalną społeczność do planowanych działań. Zmniejszenie kosztów społecznych konfliktu wokół projektu renaturyzacyjnego zaczyna się od dobrej analizy i czytelnej komunikacji jej wyników.
Skontaktuj się z HydroBIM
JST i NGO planujące projekt renaturyzacji przekształconych cieków wodnych zapraszamy do kontaktu. HydroBIM przygotuje analizy hydrologiczne i hydrauliczne, operaty wodnoprawne oraz dokumentację techniczną stanowiącą podstawę wniosku w naborze FENX.02.04-IW.01-001/26.
Szczegółowe informacje o programie Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wóz zależnych w trybie konkurencyjnym znajdują się na stronie NFOŚiGW
